شانزدهمین جشنواره مطبوعات در بوته نقد و بررسی

*مینوبدیعی
شانزدهمین جشنواره مطبوعات در شرایطی برگزار می شود که متأسفانه مشکلاتی  

درحیطه مسائل  زیربنایی  مطبوعات  وجود  دارد  و هنوزهم  مفاهیم  ازادی  بیان  که  لازمه  مطبوعات   

  پیشرو در کشور ماست، دچار نارسایی های زیادی  است  .

در این ارتباط و در زمینه مسائل زیربنایی یا به عبارت دیگر سیاسی در حیطه مطبوعات سخنی ندارم، اما با توجه به اینکه 12 سال از 16 سال برگزاری جشنواره مطبوعات به عنوان داور اولیه بخش تخصصی گزارش فعالیت می کردم، باید بگویم افت قابل ذکر و در خور توجهی در ارتباط با مباحث تخصصی - علمی روزنامه نگاری در طول سالهای اخیر نمود پیدا کرده که ذکر همه آنها در این یادداشت مختصر امکان پذیر نیست و به شکل اجمالی به این موارد اشاره می شود. برای اینکه از اطاله کلام جلوگیری و خوانندگان گرامی راحت تر با این مباحث رو به رو شوند، به شکل فهرست وار این مسائل مطرح می شود:
1 - در سال اول برگزاری جشنواره مطبوعات به دلیل ناآشنایی مسؤولان و برگزارکنندگان این جشنواره با مباحث تخصصی مطبوعات و به دلیل اینکه اساساً این مسؤولان با مفاهیم خبر، مقاله گفتگو، گزارش، نقد، یادداشت و ... به شکل علمی آشنایی نداشته اند، پایه گذاری اصلی بررسی آثار مطبوعاتی در زمینه مقاله بوده که البته در سال اول آن گونه که من از نزدیک برخورد داشته ام، به هیچ کدام از صاحبان آثار که اثرهای خود را به جشنواره فرستاده بودند جوایزی به عنوان آثار برتر تعلق نگرفت و تنها روزنامه های قدیمی و صاحب نام و مدیران مسؤول این روزنامه ها جوایز را گرفتند.



2 - در سال دوم و سوم برگزاری جشنواره و بعد از آن، به دلیل اینکه پایه ریزی ابتدایی این جشنواره نادرست بود، هرچند صاحبان آثار در بخشها و گرایشهای مختلف مصاحبه، گزارش، مقاله در انواع آن و ... آثارشان در بخشهای تخصصی و اولیه بررسی شده و سپس داوران نهایی این آثار را بررسی کردند، باز هم به مقوله «خبر» که اصلی ترین بخش در ارتباط با کار رسانه و مطبوعات است، کمترین توجه صورت گرفت. باید در این ارتباط توضیح داد که از لحاظ علم روزنامه نگاری، خبر در انواع محتوایی و شکلی آن، اصلی ترین و ابتدایی ترین تکنیک کار روزنامه نگاری است.
طبق اصولی که جامعه شناسان ارتباطات بویژه هارولد لاسول در زمینه وظایف رسانه های جمعی بویژه مطبوعات تعیین کرده اند، وظیفه اساسی رسانه ها بر سه پایه رسالتهای اطلاع رسانی آموزشی، تفریحی مشخص شده است و برخی از جامعه شناسان ارتباطات وظایف دیگری نظیر فرهنگ سازی را برای رسانه ها قایل شده اند.
در این ارتباط، هارولد لاسول معتقد است پیام رسانه ای  که بهترین قالب آن خبر است گ براساس چند سؤال مشخص تعیین می شود که پیام را چه کسی می گوید به چه کسی؟ و با چه وسیله و ابزاری؟ با چه محتوایی؟ و با چه هدفی؟ بنابراین، پیام رسانه ای که از دیدگاه روزنامه نگاری بهترین قالب آن خبر است، باید ویژگیهایی مشخص چه از نظر محتوایی، چه از نظر شکلی و چه از دیدگاه هدف و ... داشته باشد که در قالب تخصصی گ علمی بررسی آن به شکل یک اثر مطبوعاتی درآید و استحقاق جایزه بردن، تشویق و... را داشته باشد.
3 - بررسی های اجمالی 16 سال برگزاری جشنواره مطبوعات، این نکته را به اثبات می رساند که همچنان خبر قوی و تأثیرگذار، چرخ چهارم درشکه جشنواره است، زیرا به دلیل کمرنگ بودن آزادی بیان در جامعه ما، خبر متناسب با ارزشهای خبری که متخصصان روزنامه نگاری برای آن تعریفهای مشخص را ارائه کرده اند، در مطبوعات و در حال حاضر خبرگزاریها که به این جشنواره پیوسته اند ارائه نمی شود.
ابتدایی ترین تعریف خبر این است که خبر، گزارشی از واقعیتهاست که دارای یک یا چند ارزش خبری بوده و احتمالاً تحت تأثیر عوامل برون سازمانی و درون سازمانی است.در شرایط کنونی در جامعه ما، عوامل درون سازمانی و برون سازمانی و بسیاری از عوامل دیگر در فرایند تهیه خبر اثر می گذارند و باید گفت که 16 سال برگزاری جشنواره مطبوعات نیز نتوانسته است به الگوی مناسب خبردهی، خبرنویسی و تهیه محققانه خبر بویژه گزارش خبری در عرصه مطبوعات کشور، کمک کند.
4 - محور ابتدایی و اصلی بررسی آثار مطبوعاتی از نخستین سالهای برگزاری این جشنواره تاکنون محور «مقاله» بوده است؛ لذا انواع مقاله های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و ... را برای بررسی مقاله های روزنامه ها ونشریات در جشنواره مطبوعات مطرح کرده اند.
به همین دلیل، اساساً هدفهای جشنواره از هدف اصلی آن که ارتقای سطح کمی و کیفی اطلاع رسانی و ارائه اخبار و انواع گزارشهای خبری و ... است، خارج شده است، زیرا هیچ مقاله ای که براساس تعریف متداول روزنامه نگاری آن - اندیشه مکتوب یک نفر - است، نمی تواند اطلاع رسانی کند و تنها مقاله می تواند نظریه ها و دیدگاه های شخصی یک فرد را، حتی اگر مقاله هم مقاله پژوهشی باشد، مطرح کند.
5 - یکی از ضعیف ترین بخشهای تخصصی جشنواره مطبوعات که صددرصد مطمئن هستم در جشنواره شانزدهم هم به دلیل افت کیفی نشریات و حتی خبرگزاری ها ضعیف تر از قبل شده، بخش گفتگو یا مصاحبه مطبوعاتی است.
در طول سالهای دوری که جشنواره مطبوعات برگزار می شد، جا برای مصاحبه های عمقی، خبری، چالشی و ... و رسانه ملی مکتوب و یا حتی خبرگزاری ها وجود داشت اما هم اکنون از گفتگوهای تأثیرگذار و پرمخاطب در رسانه های مکتوب بویژه مطبوعات سنتی خبری نیست.
از آن گذشته، سبک تنظیم مصاحبه هایی هم که چاپ می شود، سبکی است که از ویژگیهای روزنامه نگاری مدرن امروز متأثر نیست و این سبک با نارساییهای متعدد روبه روست و باید بگویم که معلوم نیست جشنواره مطبوعات امسال کدام مصاحبه ها و گفتگوهای مطبوعاتی را می خواهد به عنوان آثار برتر انتخاب کند؟
6 - در مورد تکنیک بسیار مؤثر و ابزار کاملاً تأثیرگذار گزارش نویسی در مطبوعات از سالهای نخستین برگزاری مطبوعات تاکنون بسیار کم توجهی شده است، هر چند در طول سالهایی که من به عنوان داور بخش تخصصی گزارش نویسی و طی 3 سال یا سه دوره آن به عنوان دبیر کمیته تخصصی گزارش نویسی فعالیت می کردم، آثار زیادی در عرصه گزارش نویسی به دبیرخانه جشنواره ارسال می شد؛ اما در این آثار، کمتر گزارشی را می توانستی پیدا کنی که ویژگیهای همه جانبه گزارش نویسی از قبیل گفتگو با مردم، مصاحبه با کارشناسان و مسؤولان مستقیم درگیر سوژه و موضوع گزارش را داشته باشد.
از آن گذشته، گزارش از سبک مناسب سوژه و نثر تأثیرگذار و ژورنالیستی و همچنین تکنیک قوی برخوردار باشد و علاوه بر آن در گرایش گزارش تحقیقی دارای آمار مناسب و تحلیل آماری در خور آن برخوردار بوده و در حقیقت گزارشی را ارائه کرده باشد که مخاطبان وسیع و خوانندگان بی شماری را جلب کند.بحث موج آفرینی در ارتباط با گزارش در طول سالهای طولانی که من در مطبوعات کار می کردم و حداقل 22 سال گزارش می نوشتم، بحثی بوده که هم اکنون و حتی سالهای قبل از آن نیز در حیطه تخصصی بررسی آثار در جشنواره مطبوعات نسبت به آن کاملاًً بی توجهی صورت گرفته است و در سالهای اخیر با صراحت کامل می توانم بگویم اساساً مقوله های گزارش تحقیقی (انکت) از مطبوعات سنتی کنار گذاشته شد، و خبرگزاریها هم اساساً با این نوع گزارش آشنا نیستند.در بعد گزارش خبری نیز در سالهای اخیر بویژه در یک سال گذشته که باید جشنواره مطبوعات به مقوله گزارش نویسی بپردازد، اساساً گزارشی را در مطبوعات یا حتی خبرگزاریها نیافته ام که اندکی از ویژگیهای علمی گزارش نویسی برخوردار باشد و این بسیار جای تأسف است که در طول ماه های اخیر بسیار حوادث و رویدادهایی در کشور اتفاق افتاده است که گزارشگران مطبوعاتی و شاغلان خبرگزاریها می توانستند گزارشهای تاریخی از آن تهیه کنند که علاوه بر موج آفرینی در جامعه، از ویژگیهای تحقیق، بی طرفی، نوآوری ، نثر منسجم و قوی، سبک در خور توجه، لید جذاب و ... برخوردار باشد.
باید گفت، یک دلیل عمده گرایش مردم به مطالب سایتها و وبلاگهای گاه شایعه نویس و شایعه پرداز، ضعف عمده خبرنگاران و گزارشگران در ارائه اخبار و گزارشهای دقیق خبری، توصیفی، تحلیلی، تحقیقی و ... بوده است.
حال جشنواره مطبوعات به کدام گزارش قوی می خواهد جایزه بدهد؟
7 - نکته مهم دیگر در جشنواره مطبوعات این است که برگزاری 16 سال جشنواره مطبوعات همان گونه که اشاره شد، هیچ گونه تأثیری در ارتقای سطح تخصصی - علمی و ... رسانه های مکتوب در گرایشهای گوناگون خبر، گزارش، گفتگو، نقد، یادداشت و حتی مقاله و ... نداشته است و این جشنواره نتوانسته الگوهای مشخص و معین خاصی را در این گرایشها ارائه دهد؛ در حالی که جشنواره باید بهترین آثار مطبوعاتی را به عنوان الگو و مدل برای نسل جوانی که به این حیطه تأثیرگذار می پیوندند، عرضه کند و تاکنون چنین اتفاقی در طول 16 سال که زمان کمی نیست، روی نداده است.
8 - در زمینه یادداشت نویسی، مقاله نویسی، نقد، تحلیل و حتی طنز مکتوب نیز جشنواره مطبوعات نتوانسته الگوسازی کند و در حقیقت به لحاظ کیفی کار این جشنواره دچار نارساییهای زیادی است.
9 - جشنواره مطبوعات برای اینکه از قالب کهنه و بی حاصل خود خارج شود و بتواند به عنوان الگوی یک جشنواره در آثار مطبوعاتی ظاهر شود، اولاً باید بخشها و گرایشهای زیادی را که دارد حذف کند و برای اینکه ضعف اطلاع رسانی مطبوعاتی را در شرایط کنونی جبران کند از بین تمامی آثار خبری، بخش گزارش خبری را به عنوان فراز اصلی این کار انتخاب کرده و به بهترین خبرنگارانی که تأثیرگذارترین و پرمخاطب ترین گزارشهای خبری را تهیه کرده اند، جایزه بدهد.بخش مقاله نیز منحصر به مقاله سیاسی یا تفسیر سیاسی شود و تأثیرگذارترین و تکنیکی ترین مقاله سیاسی در بین آثار متعدد یک مقاله انتخاب گردد.
در بخش گفتگو با تعریف دقیق گفتگوی چالشی گ عمقی و با در نظر داشتن سبک قوی برای آن تنها یک (گفتگو) به عنوان الگو برگزیده شود.یکی دیگر از عنوانهایی که می تواند به آن جایزه تعلق بگیرد، گزارش تحقیقی - یا (آنکت) است که تنها یک گزارش در این ارتباط مورد بررسی و ارزیابی داوران قرار بگیرد.در بخش عکاسی موضوع عکاسی خبری نیز به عنوان یک موضوع بسیار مهم گ تحت ارزیابی داوران نهایی جشنواره مطبوعات بوده و سایر بخشها برای دستیابی به سطح کیفی و استاندارد جشنواره مطبوعات باید گ به اعتقاد من- حذف شوند.
10 - الگویی که برای پیشنهاد بالا مدنظر بوده، الگوی جایزه پولیتزر است که جایزه ادبی بسیار مهم در آمریکاست که تنها به سه گرایش روزنامه نگاری یعنی مقاله سیاسی، گزارش تحقیقی و عکاسی خبری جایزه می دهد.
پیشنهاد مؤثر دیگری که در این زمینه می توان مطرح کرد، این است که با تشکیل دبیرخانه دائمی جشنواره مطبوعات، از فراخوان ارسال آثاردرزمان معین، جلوگیری کرده و در طول یک سال تمامی آثار مطبوعاتی در حوزه هایی که به آنها اشاره شد از سوی داوران دائمی گ بدون تعویض هر ساله! گ که متخصص روزنامه نگاری و روزنامه نگاران پرسابقه باشند، مورد بررسی و نقد قرار بگیرد.
11 - برای جلوگیری از تأثیر عوامل سیاسی در برگزاری جشنواره مطبوعات، لازم است داوران این جشنواره فقط استادان متخصص دانشگاهی با تحصیلات آکادمیک و صاحبان تجارب متعدد کار و فعالیت در روزنامه ها باشند و ملاک تخصص و شناخت فعالیتهای روزنامه نگاری و داشتن تجربه های طولانی، مهمترین ویژگی برای انتخاب آنها باشد.